આંખો જાણે કે એની હેલોજન લાઇટ,
અને નજરો જાણે કે એની ચાકુ,
બુક્કાની બાંધીને સ્કૂટર ચલાવે જાણે
ઘોડા પર ચંબલનો ડાકુ !
એક રીતે જુઓ તો સેલ્ફસ્ટાર્ટ આઇટમ
ને એક રીતે જુઓ તો કીક છે !
આ છોકરીઓ …

ચહેરા પર ખીલ જોઇ અરીસાને ગાળ દે,
ને વાળ એના ખરતાં તો રોતી,
અંદર-અંદરથી એવી ચોળાયા કરતી કે
હું પેલા આવી તો ન્હોતી !
ચાલુ-બંધ ચાલુ-બંધ થાતી આ છોકરીઓ
જાણે કોઇ ઇલેકટ્રીક સ્વીચ છે !
આ છોકરીઓ ….

એની કોઇ બહેનપણી સાથે હું બોલું
તો એને દિલ પડતાં ઉઝરડાં,
મારે તો શું ! હું તો હાંઇકે રાખું,
વગર દોરીના ફેરવું ભમરડાં !
રહેવા દે ભઇલા, એ એમ નહિ માને,
એને રાજી કરવાની એક રીત છે.
આ છોકરીઓ …

છંછેડો એને તો સૂરજ છે કાળઝાળ
આઘેથી જુઓ તો ઇદ છે !
આ છોકરીઓ ગજબની ચીજ છે !

આજે સવારે ૭:૦૫ વાગ્યે ગુજરાતી ગઝલના અગ્રણી – આદરણીય ગઝલકાર શ્રી આદિલ મન્સૂરી સાહેબનું અમેરિકામાં ન્યુજર્સી ખાતે ૭૨ વર્ષની વયે હૃદયરોગના હુમલાથી નિધન થયું છે…

પ્રભુ એમના આત્માને શાશ્વત સુખ અને ચિર શાંતિ આપે એ પ્રાર્થના સહ અશ્રુભીની શ્રદ્ધાંજલી…

- રક્ષિત શાહ

નદીની રેતમાં રમતું નગર મળે ન મળે,
ફરી આ દ્રશ્ય સ્મૃતિપટ ઉપર મળે ન મળે.

ભરી લો શ્વાસમાં એની સુગંધનો દરિયો,
પછી આ માટીની ભીની અસર મળે ન મળે.

પરિચિતોને ધરાઈને જોઈ લેવા દો,
આ હસતા ચહેરા; આ મીઠી નજર મળે ન મળે.

ભરી લો આંખમાં રસ્તાઓ, બારીઓ, ભીંતો,
પછી આ શહેર, આ ગલીઓ, આ ઘર મળે ન મળે.

રડી લો આજ સંબંધોને વીંટળાઈ અહીં,
પછી કોઈને કોઈની કબર મળે ન મળે.

વળાવા આવ્યા છે એ ચ્હેરા ફરશે આંખોમાં,
ભલે સફરમાં કોઈ હમસફર મળે ન મળે.

વતનની ધૂળથી માથુ ભરી લઉં ‘આદિલ’,
અરે આ ધૂળ પછી ઉમ્રભર મળે ન મળે.

તરસ ને કારણે નો’તી રહી તાકાત ચરણોમાં
નહી તો હું તો નીકળી જાત રણથી ઝાંઝવા લઇને

હું રજકણથી ય હલકો છું તો પર્વતથી ય ભારે છું
મને ના તોળશો લોકો તમારા ત્રાજવા લઇને

ગમી જાય છે ચેહરો કોઈ, તો એમ લાગે છે,
પધાર્યા છો તમે ખુદ રૂપ જાણે જુજવા લઈ ને,

સફરના તાપ માં માથા ઉપર એનો છાંયો છે,
હું નિકળ્યો છું નજરમાં મારા ઘરના ને જવા લઈ ને,

બધાના બંધ ઘરના દ્વાર ખખડાવી ફર્યો પાછો,
અને એ પણ ટકોરાથી તુટેલા ટેરવા લઈ ને,

ફક્ત એથી જ મારા શ્વાસ અટકાવી દીધા “બેફામ,”
નથી જન્નતમાં જાવું મારે દુનિયાની હવા લઈ ને…..

ભૂલો રે પડ્યો રે હંસો આંગણે ઊડીને આવ્યો
તન-મનથી તરછોડાયો, મારગ મારગ અથડાયો
હે ગમ ના પડે રે એને ઠાકુર તારા નામની
ધૂણી રે ધખાવી બેલી…

કોને રે કાજે રે જીવડા ઝંખના તને રે લાગી
કોની રે વાટ્યું જોતા ભવની આ ભાવટ ભાગી
હે તરસ્યું રે જાગી જીવને ભક્તિ કેરા જામની
ધૂણી રે ધખાવી બેલી…

મનની સ્થિતિ હમેશા આશિક રહી છે
કાલે જ મેં કોઇને માશુક કહી છે
ફરી પાછા મળશું પાગલ થવાને
હમણા તો ડહાપણ ભઇ સતાવી રહ્યું છે

મુહોબ્બત તો મારો હક છે જનમનો
સાકી હતો ને રહ્યો છું સનમનો
ઘડપણને કહું છું કે માફી દઇ દે
મુહોબ્બતથી મુજને ભઇ ફાવી ગયું છે

ક્યાંક પંખી ટહુક્યું ને તમે યાદ આવ્યાં
જાણે શ્રાવણના આભમાં ઉઘાડ થયો રામ
એક તારો ટમક્યો ને તમે યાદ આવ્યાં

જરા ગાગર છલકી ને તમે યાદ આવ્યાં
જાણે કાંઠા તોડે છે કોઇ મહેરામણ હો રામ
સહેજ ચાંદની છલકી ને તમે યાદ આવ્યાં

કોઇ ઠાલું મલક્યું ને તમે યાદ આવ્યાં
જાણે કાનુડાના મુખમાં બ્રહ્માંડ દીઠું રામ
કોઇ આંખે વળગ્યું ને તમે યાદ આવ્યાં

કોઇ આંગણે અટક્યું ને તમે યાદ આવ્યાં
જાણે પગરવની દુનિયામાં શોર થયો રામ
એક પગલું ઉપડ્યું ને તમે યાદ આવ્યાં

તમે લોહીઝાણ ટેરવાં હોય તોય કોઇના
મારગથી કાંટાઓ શોધ્યા
તમે લીલેરા છાંયડાઓ આપીને કોઇના
તડકાઓ અંગ ઉપર ઓઢ્યા

તમે એકવાર એનામાં ખોવાયા બાદ
કદી પોતાની જાતને જડ્યા છો?

તમે કોઇની આંખ્યુંમાં વીજના કડાકાથી
ખુદમાં વરસાદ થતો જોયો
તમે કોઇના આભને મેઘધનુષ આપવા
પોતાના સૂરજને ખોયો

તમે મંદિરની ભીંત ઉપર કોઇની જુદાઇમાં
માથુ મૂકીને રડ્યા છો ?

‘કનુભાઇનું ઘર આ જ વિસ્તારમાં છે ને? મનમાં થાય છે કે એમને મળતાં જઇએ. ઘણા વખતથી કહેવડાવ્યા કરે છે કે દીકરાને રમાડવા ન આવો તો કંઇ નહીં, પણ એક વાર એને રમતો જોવા તો પધારો!’ મેં કહ્યું અને અમે નીચે ઊતર્યાં.

કાનજીભાઇ અને કમળાબહેન આમ તો મારા દરદી હતાં. સાત-આઠ વરસ પહેલાં નિ:સંતાનપણાની સારવાર માટે પાસે આવ્યાં હતાં. ગરીબ હતાં. કાનજીભાઇ એમનું પૂરું નામ, પણ રોજિંદા વ્યવહારમાં દ્વિઅક્ષરી એટલે કે ‘કનુ’ બની ગયેલું.

‘શું કામ કરો છો?’ મેં પહેલી વાર એ મને મળવા આવ્યા, ત્યારે પૂછેલું.

‘મકાનને ધોળવાનું. ચૂનો લગાડવામાં એવો હાથ બેસી ગયો છે, સાહેબ કે ઓઇલ પેઇન્ટ પણ મેં ધોળેલી દીવાલ આગળ ઝાંખો પડી જાય!’

‘અને કમળાબહેન?’

‘એ પણ મારા કામમાં મદદ કરે છે.’

‘શા માટે આવવું પડયું?’

‘શેર માટીની ખોટ છે, ખોળાનો ખૂંદનાર નથી.’

કનુ અને કમુની વાત જાણીને હું વિચારમાં સરી પડયો. કેવી અજબની સૃષ્ટિ રચી છે જગન્નિયંતાએ! રાજાને વારસદારની જરૂર છે રાજગાદી સંભાળવા માટે, અને આ ચૂનાભઠ્ઠીવાળાને શેર માટીની ખોટ છે માટીમાં રગદોળવા માટે!

મેં એમની ફાઇલ ખોલી. લગ્નને બાર વરસ થવા આવ્યાં હતાં.
મારી પાસે આવતાં પહેલાં સાત-આઠ ડોકટરોના ઉબરા એમણે ટોચી નાખ્યા હતા. રિપોર્ટસ્ વાંચીને હું ઘા ખાઇ ગયો. બંનેના શરીરમાં એક-એક વાતની ખામી એવી મોટી હતી કે ગર્ભધારણની કોઇ શકયતા જ ન હતી, અને નવાઇની વાત એ હતી કે અત્યાર સુધીમાં એક પણ ડોકટરે એમને સાચી હકીકતની જાણ જ કરી ન હતી! કહાં તક નામ ગિનવાયે? સભીને હમકો લૂંટા હૈ- વાળો મામલો હતો.‘કનુભાઇ! કમુબહેન! માફ કરજો, પણ હું તમને ખોટી લાલચ નહીં આપું. તમે હવે સારવાર ન કરાવશો. દવા માટે ખરચેલો દરેક પૈસો ફેંકી દેવા સમાન હશે. સમજી ગયાં?’

કનુભાઇ વેધક નજરે એક ક્ષણ માટે મારી સામે જોઇ રહ્યા.
પછી ધીમા અવાજે બોલ્યા, ‘વગર કહ્યે અત્યાર સુધીમાં હું સમજી તો ગયો જ હતો, આજે તમે…’

પુરુષ હતો ને? એટલે કનુભાઇએ તરત જ સમાધાન સ્વીકારી લીધું, પણ કમુબહેન રડી પડયાં, ‘સાહેબ, અમે તમારી પાસે બહુ મોટી આશા લઇને આવ્યાં હતાં. શું અમારે આખી જિંદગી બાળક વગર જ કાઢવી પડશે?’ ‘મેં એવું કયાં કહ્યું છે? આપણા બગીચામાં ગુલાબ ન ખીલે તેથી શું? બીજાના છોડ પર ખીલેલા ગુલાબને ચૂંટીને આપણી ફૂલદાનીમાં ગોઠવી શકાય કે નહીં? આખરે સવાલ તો આપણું ઘર મહેંકાવવાનો જ છે ને?’

હું બાળકને દત્તક લેવાની સલાહ આપી રહ્યો હતો. એ બંને પણ સારવાર કરાવી-કરાવીને આર્થિક, શારીરિક અને માનસકિ રીતે તૂટી ગયાં હતાં. એમણે મારી સલાહ ચાર હાથે ઝીલી લીધી.

‘એડોપ્શન’ માટેની વિધિ પણ મારે જ કરી આપવી પડી.
અનાથાશ્રમમાં મૂકવા માટેની ફાઇલ શી રીતે તૈયાર કરવી, એમાં કયા-કયા જરૂરી દસ્તાવેજો જોઇશે એ બધું માર્ગદર્શન આપીને મેં એમને વિદાય કર્યાં. એકાદ સંસ્થામાં મારી ઓળખાણ હતી, એનું વજન પણ મેં ભલામણ રૂપે મૂકી આપ્યું.

બે જ મહિના પછી એમને બાળક મળી ગયું. છ માસનો દીકરો હતો. દૂરની એક સંસ્થામાંથી ‘કોલ’ આવ્યો હતો. કનુભાઇ અને કમુબહેન રૂબરૂ જઇને બાળકને લઇ આવ્યાં. પછી મને પેંડાનું બોકસ આપવાના બહાને દીકરાનાં દર્શન પણ કરાવી ગયાં.

થોડી વાર બેઠાં એ દરમિયાન કનુભાઇએ મને પૂછી લીધું,
‘સાહેબ, આ છોકરાની જ્ઞાતિ કઇ હશે? આપણને જાણવા મળે કે નહીં?’

‘ના’ હું અકળાઇ ઊઠયો, ‘અને તમારે એ જાણીને કામ પણ શું છે?’
‘સાહેબની વાત સાચી છે. આપણો છોકરો છે એટલે આપણી ન્યાત એ એની ન્યાત!’ કમુબહેન વધુ સમજદાર નીકળ્યાં, પણ પછી એમની પૃરછા વળી અલગ દિશામાં જ વળી ગઇ,

‘સાહેબ, તમને તો ખબર હશે જ કે આ કોનું બાળક છે!
એની મા કુંવારી હતી કે પરણેલી?
વિધવા હતી કે ત્યકતા?
આ બાળક કોઇના પાપનું ફળ છે કે પછી…?’

‘બાળક કયારેય અનૌરસ નથી હોતું, કમુબહેન! મા-બાપ અનૌરસ હોઇ શકે છે, અને હું તો તમને એક જ સલાહ આપીશ, જો સુખી થવું હોય તો આ દીકરાનું મૂળ અને કુળ જાણવાની કોશિશ કયારેય ન કરશો. તમે તમારી રીતે એને ઉછેરો. એ તમારા સંસ્કાર લઇને મોટો થશે, અને હું પણ નથી જાણતો કે એનાં મા-બાપ કોણ છે! બસ, એટલું કહું છું કે આ બાળક કોઇ બે જણાંની વાસનાનું સંતાન નથી, પણ મજબૂરીનું પરિણામ છે. નહીંતર તમારા ઘરમાં આ બાળક આંટો મારવા માટે પણ ન આવે!’ મેં પૂછપરછ ઉપર પૂર્ણવિરામ મૂકીને એમને વિદાય કર્યાં.

એ પછી દર વરસે એમનો ફોન આવતો રહેતો,
‘આજે મુન્નાની વર્ષગાંઠ છે. આપ સાહેબ અમારા ઘરે ન આવો?’ પણ હું ન જઇ શકયો.
મારી વધુ પડતી વ્યસ્તતાને કારણે હું ઘણાં બધાં કરવા જેવાં કામ નથી કરી શકતો, એમાનું એક આ પણ છે.

પણ આજે અહીંથી પસાર થયા એટલે થયું કે ચાલો, એક પંથ ને દો કાજ. કનુભાઇનું ઘર અહીં જ આવેલું છે, તો મળતા જઇએ. ઘર શોધવામાં જરા પણ તકલીફ ન પડી. માત્ર એક જગ્યાએ પૂછવું પડયું. કનુભાઇ ઘરે જ હતા. પતિ-પત્ની બંને જણાં અમને જોઇને રાજી-રાજી થઇ ગયાં. એમણે કરેલા આતિથ્યની વાત લખવા બેસું તો પાનાંના પાનાં ભરાય, પણ મારો રસ એમના દીકરાને રમાડવામાં વધારે હતો. છ-સાત વરસનો દીકરો સુંદર દેખાતો હતો. ઊચો, ગોરો, પાણીદાર આંખોવાળો. એના ચહેરા ઉપર ગજબની પ્રતિભા ચમકતી હતી.

‘કનુભાઇ, દીકરાને શું બનાવવાની ઇરછા છે?’ મેં વાત-વાતમાં પૂછી લીધું.

કનુભાઇએ અરમાનોનો નકશો રજૂ કરી દીધો, ‘મારે એને ખૂબ ભણાવવો છે, અને પછી એને ચૂનો ધોળવાના કામનો મોટો કંત્રાટી (કોન્ટ્રાકટર) બનાવવો છે. સાહેબ, તમે માનશો? મેં તો અત્યારથી એને વ્હાઇટ-વોશના કામની તાલીમ આપવાનું પણ શરૂ કરી દીધું છે. હું ને એની મા જયાં-જયાં ચૂનો ધોળવા જઇએ છીએ, ત્યાં મુન્નાને પણ સાથે લઇ જઇએ છીએ. પલાળેલા ચૂનાનું ડબલું અને એક કૂચડો એના હાથમાં પકડાવી દઇએ છીએ. જોજો ને સાહેબ, દસ વરસમાં તો એને એવો કારીગર બનાવી દઇશ કે તમેય મોંઢામાં આંગળાં ઘાલી જશો!’

મને મનમાં સહેજ હસવું આવતું હતું, પણ મેં મહાપરાણે ખાળ્યું,
‘અને મુન્નાનું શું? એને આ કામ ગમે છે ખરું?’
મારા આ સવાલ પાછળ એક ચોક્કસ કારણ હતું જે માત્ર હું જ જાણતો હતો.

કનુભાઇનો ચહેરો પડી ગયો, ‘એ જ તકલીફ છે ને, સાહેબ! રામ જાણે શું થયું છે એને, પણ મુન્નાને અમારા કામમાં જરા પણ રસ પડતો નથી. એ કૂચડો પકડીને બેસી રહે છે. કયાંય સુધી ખુલ્લી બારીમાંથી આકાશ સામે, ઝાડ સામે, પંખીઓ સામે જોયા કરે છે, પછી કૂચડામાંથી એકાદ તણખલું તોડીને, એને ડબલામાં બોળીને એ દીવાલ ઉપર ચિતરામણ કર્યા કરે છે. હું એને સમજાવું છું કે બેટા, આમ એક તણખલાથી ભીંત ન ધોળાય, પૂરો કૂચડો ડબલામાં ડુબાડવો પડે, પણ એ સાંભળે તો ને!’ હું ઊભો થઇ ગયો,

‘ચાલો, હવે અમે જઇએ. મોડું થાય છે.’
મુન્નાના હાથમાં થોડાક રૂપિયા મૂકીને અમે નીકળી ગયાં.

ગાડીમાં બેઠા પછી મારી પત્નીએ પૂછ્યું,
‘વ્હોટ ઇઝ ધી મેટર? તમારા વર્તનમાં અચાનક…?’

‘તને ખબર પડી ગઇ?’

‘પત્ની છું ને!’ એ હસી. હું પણ હસ્યો,

‘ગજબ છે કુદરત પણ! તને ખબર છે? આ બાળકનો પિતા એક ખ્યાતનામ ચિત્રકાર છે. એની પાસે પેઇન્ટિંગની કળા શીખવા માટે આવતી એક રૂપાળી યુવતી સાથે એને પ્રેમ થઇ ગયો. બંને વચ્ચે ઉમરનો તફાવત ‘નિ:શબ્દ’ના અમિતાભ અને જિયા જેટલો હતો. લગ્ન શકય નહોતું. પ્રેમ, સ્ખલન, બાળક અને પછી…!

પણ મને આશ્ચર્ય એ વાતનું થાય છે કે એક જિનિયસ ચિત્રકારની કલા વારસામાં લઇને જન્મેલું આ બાળક મોટું થઇને શું બનશે, ચૂનાવાળો કે ચિત્રકાર?

પીંછીને બદલે કૂચડા ઉપર આવતાં એના ‘જીન્સ’ ઉપર શું-શું વીતે? કનુ કડિયો ગમે એટલું મથશે, તો પણ એનો મુન્નો સારો કારીગર નથી બનવાનો, પણ જો એ મારું માનશે અને એને ફાઇન આર્ટસમાં મોકલશે, તો વીસ વર્ષ પછી આ છોકરો મોટા-મોટા મહારથીઓનો માથાં ભાંગશે એ વાતમાં મને સહેજ પણ શંકા નથી. એનો ઉછેર જીતશે, તો એ ખરાબ કારીગર બનશે, પણ જો એના સંસ્કાર જીતશે તો એ એક બહેતરીન કલાકાર બનશે.

લેટઅસ સી, શું થાય છે…?’

(સત્યઘટના)

અમદાવાદી નગરી
એની ફરતે કોટે કાંગરી
માણેકલાલની મઢી
ગુલઝારી જોવા હાલી

હે વઉ તમે નઉ જશો જોવાને
ત્યાં બાદશો બડો મિજાજી

એક લાલ દરવાજે તંબુ તાણીયા રે લોલ

સીદી સૈયદની જાળી
ગુલઝારી જોવા હાલી
કાંકરિયાનું પાણી
ગુલઝારી જોવા હાલી

હે વઉ તમે નઉ જશો જોવાને
ત્યાં બાદશો બડો મિજાજી

એક લાલ દરવાજે તંબુ તાણીયા રે લોલ

ત્રણ દરવાજા માંહી
માં બિરાજે ભદ્રકાળી
માડીના મંદિરીયે
ગુલઝારી જોવા હાલી

હે વઉ તમે નઉ જશો જોવાને
ત્યાં બાદશો બડો મિજાજી

એક લાલ દરવાજે તંબુ તાણીયા રે લોલ